Laboratorium Idei

Kulturalnie

Polityka i społeczeństwo

Historia

Najcenniejszy skarb Narodu. Personalizm w idei Jana Korolca

[…] każdy człowiek ma swą, tą czy inną wartość dodatnią, gdyż tkwi w nim iskra Boża. Prawda ta, przetłumaczona na współczesny język polityczny, brzmi, że każdy członek Narodu jest cenny dla swego Narodu, gdyż tkwią w nim pierwiastki wieczne tego narodu.

Jan Korolec

Osoba jest tym, co jest najdoskonalsze ze wszystkich rzeczy stworzonych.

Św. Tomasz z Akwinu
W tym tekście autor pochyli się nad zbieżnościami myśli personalistycznej z narodowym radykalizmem, prezentowanym w twórczości Jana Korolca.

Personalizm

By móc poddać analizie interesującą nas kwestię, należy pokrótce przedstawić to, czym jest personalizm. Otóż personalizm jest filozofią, czy jak proponuje Emmanuel Mounier, również postawą1, która za naczelny obiekt swoich zainteresowań stawia człowieka, a konkretnie osobę2. Osobę jako byt, który stanowi o sobie 3, która jest centrum poznania, a także jej relacje z innymi osobami, a więc życie we wspólnotach (rodzina, naród, państwo, ludzkość). Filozofia ta zakłada wyjątkowość osoby, jej wolność, godność, zdolność poznawania intelektualnego, podmiotowość wobec praw, zdolność do rozwoju i doskonalenia moralnego, a więc dążenie do dobra, wchodzenie w relacje z innymi osobami, a w przypadku personalizmu chrześcijańskiego rozważane są również relacje z osobowym Bogiem 4. Wedle wspomnianych kryteriów osoba nie może zatem być, ani jedynie jednostką w kolektywie, jak tego chcą różne odmiany socjalizmu 5, ani jednostką samowystarczalną, jak tego chcą ,z drugiej strony, różne warianty liberalizmu 6. Kolektywizm chce pozbawić osobę jej wolności i wyjątkowości, indywidualizm chce ograniczyć osobie rozwój, który możliwy jest tylko poprzez inne osoby w dążeniu do wspólnego dobra. Personalizm z kolei zakłada, że człowiek w swej naturze zawiera znamiona tak indywidualne, jak i kolektywne nie tracąc przy tym swej podmiotowości 7.
Mając zarysowane kryteria, według których pragniemy poddać analizie myśl jednego z ideologów Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR), możemy przejść do interesującego nas zagadnienia.

Osoba, wspólnota, godność

Aby człowiek bez przeszkód mógł dążyć do doskonałości swej natury, konieczne jest dla niego uczestnictwo w dobru wspólnym, rozumianym jako „całokształt takich warunków życia społecznego, w jakich ludzie mogą pełniej i szybciej osiągnąć swą własną doskonałość.”8 To zaś osiągnąć można tylko poprzez wspólnotę 9. Nie inaczej rozumiał i widział to Jan Korolec uważając, że silne jednostki mogą ukształtować się tylko poprzez swobodny rozwój w ramach rodziny 10. Poza rodziną, wspólnotą wyższą, która ma być gwarantem dobra wspólnego, zapewniająca harmonijny rozwój człowieka, jest naród 11, który Korolec pojmował jako związek „wolnych i myślących ludzi.” 12 Korolec akcentuje tym samym podstawy godności człowieka jakimi są wolność i rozumność. Aczkolwiek w swej publicystyce ideolog ONR nie pomija „pierwiastka Bożego” w człowieku, który godność w nim także konstytuuje 13.

Własność, wolność, praca

By móc realizować ideę dobra wspólnego człowiek musi dobrowolnie poddać się pracy dla jego pomnażania. Wynika to z powinności jednostki względem wspólnoty, ale także z konieczności doskonalenia się osoby poprzez właśnie wspólnotę, dla której jest ona jednocześnie celem 14. Człowiek zaś, by móc wypełnić te zobowiązania dla zbiorowości, chociażby rodzinnej, winien posiadać własność. Własność ma być środkiem do wzrastania osoby i wspólnoty, a więc pełnić funkcję społeczną, której naczelnym zadaniem jest być narzędziem do doskonalenia natury ludzkiej 15. Rozumiał to też Jan Korolec wskazując, iż „Własność jest formową wolności, mówiąc ściślej, jest wolnością rozporządzania przedmiotami, stanowiącemi własność jednostki.”16 Tak pojęta wolność implikuje zatem, by własność była „podstawą twórczości, nie zaś wyzysku i panowania. […] posiadanie tego prawa zobowiązuje właściciela do obowiązków »pro publico bono«, do świadczeń na rzecz narodu.”17 Własność w rozumieniu personalistycznym ma być także katalizatorem skłaniającym człowieka do podjęcia pracy, lecz praca ta, niezależnie czy jest to mechaniczne wykonywanie jednej czynności czy działanie intelektualne, jest ono czynnością, która odciska w materii piętno osobowe człowieka, który się jej podjął, a że jest ona czynem wolnym, pozwala rozwijać w człowieku cnotę 18. Ideolog ONR w taki też sam sposób pojmował implikacje wynikające z własności oraz wykonywanej pracy mówiąc, iż „Przeznaczeniem człowieka jest twórczość. Człowiek, tworząc, wkłada w przedmiot materjalny przez siebie przekształcany cząstkę swego »ja« psychicznego. Twórca jest więc z reguły przywiązany do swego dzieła, widzi w niem przedłużenie swej osoby.”19

Osoba i państwo

W koncepcji Jana Korolca państwo pełni rolę wsparcia dla narodu, nie zaś wyręcza go od swych zadań 20. Państwo w tejże koncepcji kieruje się zasadą subsydiarności ujętej po raz pierwszy przez papieża Piusa XI w encyklice Quadragesimo Anno, a która mówi: „jak nie wolno jednostkom wydzierać i na społeczeństwo przenosić tego, co mogą wykonać z własnej inicjatywy i własnymi siłami, podobnie niesprawiedliwością, szkodą społeczną i zakłóceniem porządku jest zabierać mniejszym i niższym społecznościom te zadania, które mogą spełnić, i przekazywać je społecznościom większym i wyższym. Wszelka bowiem działalność społeczności mocą swojej natury winna wspomagać człony społecznego organizmu, nigdy zaś ich nie niszczyć ani nie wchłaniać.”21 W myśli ustrojowej Korolca człowiek nie może być również pozbawiony swej podmiotowości w strukturach państwa, więc postuluje on aby, „[…] robotnik – by żyć pełnym życiem, by mieć poczucie godności osobistej, musi mieć zapewniony osobisty udział w życiu publicznym. Nie chodzi tu tylko o prawo złożenia co parę lat numerka do urny wyborczej, chodzi tu o poczucie odpowiedzialności za całość narodu na równi z przedstawicielami innych warstw.”22 Człowiek w państwie według koncepcji Korolca, ma być wolnym w swych działaniach podmiotem 23, ograniczonym tylko przez moralność, co jasno daje do zrozumienia pisząc „Naród polski jest narodem ludzi wolnych którym trzeba zapewnić wolność, aby dać im możność odpowiadania za swoje czyny, gdyż tylko w ten sposób można budować potęgę narodu. Oczywiście musi być to wolność wzięta mocno w karby norm moralnych.”24 Oczywiście ideolog ONR nie łudzi się, że na samej tylko wolności i moralności można się opierać, gdyż idealne narody nie istnieją, przeto stosowanie przymusu w ramach państwa jest nieuniknione wobec poszczególnych jednostek 25, niemniej nie może być on nadużywany, stąd państwo „[…] powinno tylko tam stosować przymus, gdzie inne sposoby zawodzą, trudno zaś całe życie opierać na przymusie, bo zniszczy się wtedy najcenniejsze pierwiastki w narodzie – samodzielność, dobrowolną ofiarność i twórczość.”26 Państwo, jeśli można to tak ująć, według koncepcji personalistycznej ma za zadanie jednoczyć naród, ale także i mniejszości narodowe w nim się znajdujące, na rzecz dobra wspólnego 27. I tutaj także zauważamy zbieżne podejście w idei Jana Korolca, gdyż dopuszcza on mniejszości narodowe w aparacie administracyjnym państwa na szczeblu samorządowym 28. Niemniej, patrząc przez pryzmat personalizmu, cieniem kładzie się podejście Korolca do mniejszości żydowskiej, odbierając jej prawa do uczestniczenia w strukturach państwowych, nawet samorządowych 29.

Podsumowanie

Powyższa praca autora nie wyczerpuje rzecz jasna tematu, gdyż materiał zgromadzony nie jest całościowym dorobkiem myśli Jana Korolca. Tekst ten powstał na skromne potrzeby przedstawienia pewnych zbieżności (a jest ich zdecydowanie więcej) myśli personalistycznej z narodowo-radykalną, czego dokonał chociażby prof. Bogumił Grott w swym dorobku naukowym. Całościowe opracowanie tematu wymagałoby poważnych studiów nad poruszonym zagadnieniem, niemniej autor starał się przedstawić zależności na możliwie szerokim i adekwatnym do swych możliwości poziomie i materiale źródłowym. Zachęcam przeto do podjęcia wysiłku, który wykazywałby coraz to więcej wspomnianych zbieżności personalizmu z narodowym-radykalizmem. Zaś na wykazanym powyżej materiale można śmiało dowieść, iż Jan Korolec w swym dorobku ideowym przedstawiał się nie tylko jako narodowy-radykał, ale także jako personalista chrześcijański. Można by rzec za Emmanuelem Mounier, że „Można być chrześcijaninem i personalistą, socjalistą i personalistą, komunistą – a czemuż by nie? – i personalistą, jeśli jest się komunistą w sposób nie stojący w sprzeczności z podstawowymi wartościami, które tu zostały ukazane.”30 W przypadku zaś Jana Korolca można by dodać – a czemuż by nie? – iż można być nacjonalistą i personalistą, gdyż Jan Korolec wskazał w swej myśli, iż należy otaczać opieką „ten najcenniejszy skarb narodu, jakim jest człowiek.”31

Tomasz Sanocki

  1. Ks. Wincenty Granat, Personalizm chrześcijański, Poznań, 1985, s. 75. wróć
  2. Tamże, s. 76-77. wróć
  3. Ks. Jan Piwowarczyk, Katolicka Etyka Społeczna, t. I, Kraków, 1957, s. 98. wróć
  4. Dr Ewa Podrez [w]: Słownik Katolickiej Nauki Społecznej, Warszawa, 1993, s. 122-123. wróć
  5. Antoni Szymański, Zagadnienie społeczne, Lublin, 1939, s. 20-21. wróć
  6. Tamże, s. 14-15. wróć
  7. Tamże, s. 7-8. wróć
  8. Jan XXIII, Mater et Magistra, Wrocław, 1997, s. 28. wróć
  9. Ks. Józefa Majka, Filozofia społeczna, Wrocław, 1982, s. 283. wróć
  10. Jan Prus (właściwie Jan Korolec), Wychowanie polityczne społeczeństwa, „ABC”, nr 213, 1934, s. 2. wróć
  11. Jan Korolec, Totalizm, „ABC – Nowiny Codzienne”, nr 304, 1937, s. 1. wróć
  12. Tenże, Jak urządzić państwo, „ABC – Nowiny Codzienne”, nr 328, 1936, s. 1; zobacz także, tenże, Nacjonalizm w Polsce i w Niemczech, „ABC - Nowiny Codzienne”, nr 17, 1937, s. 1. wróć
  13. Tenże, Organizacja Polityczna Narodu, „ABC”, nr 197, 1934, s. 2. wróć
  14. Ks. Józef Majka, Filozofia…, s. 149-150. wróć
  15. Tenże, Etyka życia gospodarczego, Wrocław, 1982, s. 118. wróć
  16. Jan Korolec, U podstaw psychicznych własności, „Nowy Ład”, nr 7, 1936, s. 1. wróć
  17. Tenże, tamże, s. 2. wróć
  18. Czesław Strzeszewski, Katolicka Nauka Społeczna, Warszawa, 1985, s. 579. wróć
  19. Jan Korolec, U podstaw…, s. 1. wróć
  20. Tenże Formy interwencji państwowej, „Nowy Ład”, nr 6, 1936, s.2; tenże, Podstawowe zasady narodowego ustroju politycznego, „ABC”, nr 219, 1934, s. 3; tenże, W potrzasku biurokratyzmu. Z zagadnień tzw. silnej władzy, „ABC – Nowiny Codzienne”, nr 183, s. 3. wróć
  21. Pius XI, Quadragesimo Anno, Warszawa, 2002, s. 36-37. wróć
  22. Jan Korolec, Robotnik ma prawo do życia, „ABC – Nowiny Codzienne”, nr 94, 1937, s. 1. wróć
  23. Tenże, Nacjonalizm w Polsce…, s. 1; tenże, Totalizm, s. 1. wróć
  24. Tenże, O polskie prawa, „ABC - Nowiny Codzienne”, nr 320, 1936, s. 1. wróć
  25. Tenże, Ustrój polityczny narodu, Warszawa, 1938, s. 5. wróć
  26. Tenże, tamże, s. 8. wróć
  27. Czesław Strzeszewski, Katolicka…, s. 506-507. wróć
  28. Jan Korolec, Ustrój…, s. 29. wróć
  29. Tenże, tamże, s. 29. wróć
  30. Emmanuel Mounier, Co to jest personalizm, Kraków, 1960, s.161. wróć
  31. Jan Korolec, Wolna konkurencja czy ubezpieczenie ryzyka, „Nowy Ład”, nr 9, 1936, s. 4. wróć